ΓΙΑΝΝΗΣ ΦΙΛΗΣ: «Δεν μετανιώνω για τίποτα στο παρελθόν» | Χανιώτικα Νέα, 01.05.2026
Συνέντευξη του Γιάννη Φίλη στον Παρασκευά Πετράκη στα Χανιώτικα Νέα
Ακαδημαϊκός, συγγραφέας, περιβαλλοντολόγος από τους πρωτοπόρους στην Ελλάδα και ενεργός πολίτης που δεν διστάζει να λέει τα πράγματα με το όνομά τους. Ο πρώην πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης Γιάννης Φίλης, μιλά στις «διαδρομές» με αφορμή την παρουσίαση του νέου του μυθιστορήματος «Οι άνεμοι της Λιμνοθάλασσας». Μια διαχρονική φωνή ρεαλισμού, κριτικής σκέψης και αντίστασης στην αδράνεια.
Ο πρώην πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης παρουσιάζει το νέο του μυθιστόρημα και δηλώνει… αμετανόητος λάτρης της επιστήμης, της λογοτεχνίας και της κριτικής σκέψης
Από την επιστήμη, στην ακαδημαϊκή κι από εκεί στη λογοτεχνία, τη δημόσια αρθρογραφία. Τι είναι αυτό που σας «κινεί» περισσότερο σήμερα;
Πάντα η επιστήμη, γιατί είναι το πάθος μου. Εξίσου όμως η λογοτεχνία, με την αρθρογραφία ας πούμε να είναι κάπως το παρακλάδι της. Ξέρετε, κανένας δεν μπορεί να κάνει πολλά πράγματα στη ζωή του. Δύο, μάξιμουμ τρία. Άμα κάνει περισσότερα τα έχει κάνει θάλασσα!
Τη Δευτέρα παρουσιάζεται στο Μεγάλο Αρσενάλι στα Χανιά το νέο μυθιστόρημά σας, οι «Άνεμοι της λιμνοθάλασσας». Με αναφορές στον πόλεμο, το περιβάλλον, τις κοινωνικές αδικίες κι ανισότητες, την ύπαιθρο. Μυθοπλασία δεν θα το έλεγα. Μάλλον έμπνευση από την επικαιρότητα;
Υπάρχει μύθος αλλά κανένας μύθος δεν είναι ξένος από την πραγματικότητα. Ξεκινάω από την Έξοδο του Μεσολογγίου το 1826 και φτάνω μέχρι σήμερα. Όλα, από την επιστήμη έως την τέχνη, λέγονται πολύ καλύτερα με ιστορίες· όχι με διδακτικά μηνύματα. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται μια μεγαλειώδης ιστορία αξιοπρέπειας και αντίστασης.
Ο μικρός Νότης Αναγνώστου ζει στο Μεσολόγγι με τους γονείς του κατά τη διάρκεια της πολιορκίας από τους Τούρκους και τους Αιγυπτίους μεταξύ 1825-1826. Βιώνει την πείνα και τον τρόμο του πολέμου και παρασύρεται στη δίνη της Εξόδου όπου χάνει τους γονείς του. Προς τη δύση του καταγράφει σε ένα χειρόγραφο όσα βίωσε στην Έξοδο. Δίνει το χειρόγραφο στον εγγονό του Πάνο ο οποίος στις αρχές του 20ου αιώνα φεύγει μετανάστης στην Αμερική. Μια γραμμή ενώνει γενιές ανθρώπων, αιώνες και ηπείρους με ένα χειρόγραφο. Οι άνθρωποι αυτοί παρασυρμένοι από τη θύελλα της Ιστορίας, δεμένοι με τις δυνάμεις της μνήμης, αναζητούν τη δική τους Έξοδο. Θέλουν να κατανοήσουν και δεν θέλουν να ξεχάσουν. Οι Μεσολογγίτες μας δίδαξαν τη σημασία της αξιοπρέπειας και της αντίστασης στις δυνάμεις της αποδόμησης. Σήμερα, οι δυνάμεις της αποδόμησης είναι ορατές κυρίως στην καταστροφή της φύσης, στον αυταρχισμό και στον πόλεμο. Είναι ζήτημα αξιοπρέπειας να αντισταθούμε σε αυτές. Γενικά, δεν μπορώ να γράφω μόνο ένα ιστορικό μυθιστόρημα για το παρελθόν. Θέλω να φτάνει μέχρι σήμερα, να θίγω καταστάσεις τωρινές αλλά και ανθρώπινες.
Είναι λοιπόν η λογοτεχνία για εσάς μια μορφή παρέμβασης στα γεγονότα του σήμερα; Λογοτεχνία για μένα είναι πρωτίστως η αισθητική της γλώσσας. Ακαλαίσθητη γλώσσα δεν φτιάχνει λογοτεχνία. Ακολουθούν αυτά που είπατε. Προσωπικά, όταν διαβάζω κάτι θέλω να έχει λογοτεχνική αξία, δομή, πλοκή, αλλά να με προβληματίζει κιόλας. Να με κάνει το βράδυ που θα πάω να κοιμηθώ να το σκέφτομαι και να προσπαθώ να δημιουργήσω εγώ τη δική μου ιστορία, όχι απλώς να κλείνει η υπόθεση.
Στην αρθρογραφία σας πάντα, είστε από αυτούς που… δεν χαρίζουν κάστανα, αιχμηρός. Σας στέρησε κάτι αυτό με όρους “καριέρας”;
Οπωσδήποτε. Μπορώ να γράψω βιβλίο. Θα σταθώ μόνο σε λίγα παραδείγματα. Η προαγωγή μου από αναπληρωτή σε πρωτοβάθμιο καθηγητή καθυστέρησε οκτώ μήνες με σαθρές δικαιολογίες. Στα τέλη του 1990 ήλθαν τα Προγράμματα Σπουδών Επιλογής (ΠΣΕ) στο Πολυτεχνείο Κρήτης και πολλοί έμπαιναν στο Ίδρυμα χωρίς εξετάσεις. Το Πολυτεχνείο είχε μετατραπεί σε πεδίο μάχης και τότε επανήλθα ως πρύτανης μετά την πρώτη θητεία μου. Η στάση μου προς τα ΠΣΕ ήταν αρνητική, όπως και της πλειοψηφία της ακαδημαϊκής κοινότητας. Τα “Χανιώτικα Νέα” μας στήριξαν γενναιόδωρα, το ίδιο και ο τότε Μητροπολίτης Κυδωνίας και Αποκορώνου Ειρηναίος και ο νομάρχης Κατσανεβάκης. Οφείλω ευγνωμοσύνη σε όλους αυτούς. Κάθε βράδυ δεχόμουν ανώνυμα τηλεφωνήματα δολοφονίας και μια φορά έξω από τον κινηματογράφο Ελληνίς περίμενε εμένα και την οικογένειά μου μια μεγάλη ομάδα τραμπούκων οι οποίοι μας έβρισαν χυδαία και μας άσκησαν εκφοβισμό. Την ίδια εποχή δέχτηκα δεκάδες μηνύσεις για γελοίους λόγους και έγινε άγριος βανδαλισμός και κατάληψη του γραφείου μου επί έξι μήνες από εξωπολυτεχνειακά στοιχεία. Δέχθηκα απειλές προσωπικές ακόμα και για τη ζωή μου. Λίγο αργότερα, σε συνεννόηση με το Πανεπιστήμιο Κρήτης και τον τότε διοικητή του Νοσοκομείου Χανίων, Μάρκο Καραβιτάκη, πρότεινα στο Υπουργείο την ίδρυση Τμήματος Μηχανικών Βιοϊατρικής. Αυτή η πρόταση προέβλεπε την αναβάθμιση του Νοσοκομείου σε πανεπιστημιακό. Η πρόταση απερρίφθη μετά από παρεμβάσεις κομματικών παραγόντων, όπως με πληροφόρησε ο ίδιος ο υπουργός. Παρομοίως, απερρίφθη από την τότε υπουργό Γιαννάκου η ομόφωνη πρόταση της συγκλήτου για μετονομασία του Πολυτεχνείου Κρήτης σε Βενιζέλειο Πολυτεχνείο Κρήτης, πάλι ύστερα από παρεμβάσεις.
Όλη αυτή η ψυχολογική φθορά, τώρα που κοιτάζετε πίσω, λέτε «άξιζε τον κόπο»;
Έχω ένα θεμελιώδες θεώρημα στη ζωή μου: Δεν μετανιώνω για τίποτα στο παρελθόν, διότι δεν έχει νόημα, ο χρόνος δεν γυρίζει πίσω. Ποτέ δεν καταπιέζω τον εαυτό μου λέγοντας «γιατί δεν το έκανα αλλιώς».
Θα επιστρέψω λίγο στην αρθρογραφία σας, ειδικά για το περιβάλλον είστε από τους πρώτους που έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου. Υπάρχουν περιθώρια να γλυτώσουμε κάτι ή είναι πλέον αργά;
Την πρώτη περιβαλλοντική ομιλία την έκανα το 1974 στον στρατό, αν και φοβάμαι ελάχιστοι κατάλαβαν τι έλεγα. Κάθε ημέρα που περνάει, μπορούμε να χάσουμε κάτι ή να διασώσουμε κάτι. Δεν είναι παιχνίδι με διακύβευμα όλα ή τίποτα. Επιστήμονες, περιβαλλοντικές οργανώσεις και εκατομμύρια πολίτες σε όλο τον πλανήτη αγωνιζόμαστε για τη διατήρηση του περιβάλλοντος. Η φύση η ίδια αντιστέκεται με τους δικούς της μηχανισμούς. Όχι, δεν μπορούμε να εγκαταλείψουμε τον αγώνα επειδή κάποιοι για να ικανοποιήσουν τις ρηχές επιθυμίες τους θέλουν να εξαργυρώσουν σε χρηματικές μονάδες τον ωραίο πλανήτη μας.
Δεν υπάρχει λόγος να φορέσουμε τα μαύρα, αλλά να κάνουμε το αντίθετο, χωρίς βέβαια να είμαστε τρελά αισιόδοξοι ότι θα παραδώσουμε το περιβάλλον ακριβώς όπως το βρήκαμε
Στον δικό μας μικρόκοσμο στα Χανιά, πώς βλέπετε τα πράγματα; Πολλά περιβαλλοντικά ζητήματα προκαλούν εντάσεις. Επιχειρείται να καλλιεργηθεί η εντύπωση ότι όσοι φωνάζουν είναι «γραφικοί». Ισχύει αυτό;
Δεν τους θεωρώ γραφικούς. Ο σκοπός τους είναι πολύ σοβαρός. Γραφικοί είναι αυτοί που τους χαρακτηρίζουν έτσι και δεν καταλαβαίνουν ότι καταστρέφουν μοναδικούς χώρους όπως ο Σταυρός ή οι Άγιοι Απόστολοι. Προσωπικά χαίρομαι που υπάρχουν και φωνάζουν, και που η εφημερίδα σας παίρνει θέση υπέρ τους, γιατί αν ο Τύπος και οι πολίτες σιγήσουν, το πεδίο μένει ελεύθερο στις δυνάμεις της αποδόμησης. Γενικότερα, τα πράγματα αλλάζουν γρήγορα. Όταν πρωτοήρθα στα Χανιά η ακτή από την πόλη μέχρι το Καστέλι ήταν συνώνυμη του παραδείσου. Τώρα είναι συνώνυμη του τσιμέντου. Καταλαβαίνω ότι οι άνθρωποι χρειάζονται οικονομικούς πόρους για να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Όμως όταν χαθεί το μέτρο χάνεται και το πλεονέκτημα της φυσικής ομορφιάς που αποδίδει οικονομικά μακροχρόνια. Θα συνεχίσω να ελπίζω όσο υπάρχουν πολίτες και μέσα ενημέρωσης όπως η εφημερίδα σας που παλεύουν για ένα καλύτερο περιβάλλον.
Μοιραία όλα αυτά συνδέονται και με το μοντέλο ανάπτυξης της Κρήτης. Λόγος πολύς για τον υπερτουρισμό και για το μέλλον του πρωτογενούς τομέα. Προς τα πού πρέπει να βαδίσουμε;
Ο υπερτουρισμός πλήττει έντονα τα Χανιά, όπως και τις υπόλοιπες τουριστικές πόλεις της χώρας σε βαθμό πέραν της βιωσιμότητας. Απαιτείται σοβαρή μελέτη, λήψη μέτρων και αξιόπιστη αστυνόμευση. Ήδη λαμβάνονται μέτρα που αφορούν τα τραπεζοκαθίσματα, τις ξαπλώστρες στις παραλίες, την έκταση του Airbnb, τον περιορισμό του θορύβου, τον περιορισμό πρόσβασης σε ευαίσθητες περιοχές και άλλα. Αλλά εκ του αποτελέσματος αυτά δεν επαρκούν. Η κυκλοφορία μέσα στην πόλη είναι άκρως αγχωτική, η παλιά πόλη αδειάζει από τους κατοίκους της, το καλοκαίρι οι τουρίστες
κατακλύζουν σε ασφυκτικό βαθμό το λιμάνι και τις γύρω γειτονιές. Η τουριστική οικονομική δραστηριότητα είναι αναγκαία αλλά όταν γίνει ασφυκτική παύει να παρέχει κοινωνικό όφελος. Στον πρωτογενή τομέα κάνει ο καθένας ό,τι θέλει, ρίχνει όσα χημικά θέλει χωρίς έλεγχο. Θα έπρεπε να υπάρχουν κατευθυντήριες γραμμές για να μην καταστρέφεται η φύση. Χρειάζεται και οικονομική στήριξη από το κράτος όταν το κόστος είναι τεράστιο, όπως βλέπω με τους εσπεριδοκαλλιεργητές στην Αργολίδα, την ιδιαίτερη πατρίδα μου.
Έχει έρθει ποτέ κανείς από την Τοπική Αυτοδιοίκηση ή την Περιφέρεια να σας πει να κάνετε μια επιτροπή και να συζητήσετε αυτά τα θέματα;
Συμμετείχα κάποτε σε μία επιτροπή περιβάλλοντος της Περιφέρειας. Είχα φτιάξει το πρόγραμμα, αλλά όταν συγκάλεσα τις συναντήσεις δεν ερχόταν κανείς. Στο τέλος έφτιαξα μόνος μου μια έκθεση, την παρέδωσα στον περιφερειάρχη, και υποθέτω κάπου αρχειοθετήθηκε. Δεν υπάρχει πρόθεση ούτε ειλικρίνεια, φτιάχνουν επιτροπές απλώς για να λένε ότι τις έφτιαξαν.
Είχατε προτείνει παλιότερα, και είχε αντιμετωπιστεί αρχικά ειρωνικά, ένα μέσο σταθερής τροχιάς, ένα τραίνο στην Κρήτη. Σήμερα βλέπουμε να προχωρά ένας αυτοκινητόδρομος. Εσείς επιμένετε ότι το τραίνο είναι σύγχρονη λύση;
Παραμένω υποστηρικτής του τραίνου για οικονομικούς, λειτουργικούς και περιβαλλοντικούς λόγους. Οι πολιτικοί όμως το βλέπουν αλλιώς. Μιλούν διαρκώς μόνο για τον ΒΟΑΚ (ο οποίος είναι απαραίτητος) λες και δεν έχει εφευρεθεί η σιδηροτροχιά. Η χώρα μας δεν έχει σιδηροδρόμους ούτε στην ηπειρωτική χώρα -είδαμε τι έγινε στα Τέμπη- αλλά νησιά όπως η Σικελία, η Κορσική και η Σαρδηνία έχουν υπερσύγχρονα συστήματα τραίνων.
Κλείνοντας, κι έχοντας ολοκληρώσει μια συζήτηση στην οποία τοποθετηθήκατε με επιχειρήματα για όλα τα μικρά και μεγάλα θέματα του τόπου μας, δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό να σας ρωτήσω το εξής. Γιατί άνθρωποι όπως εσείς, πούμε τον λόγο και το έργο τους καταθέτουν προτάσεις και ιδέες που μπορούν να δώσουν λύσεις μένουν μακριά από την τοπική Αυτοδιοίκηση; Είναι κάτι που θα σας ενδιέφερε;
Μου προτάθηκε να κατέβω για δήμαρχος αρκετές φορές στο παρελθόν. Δεν μπήκα στη διαδικασία λόγω ιδιοσυγκρασίας και λόγω της φύσης της αυτοδιοίκησης και της διασύνδεσής της με τους κομματικούς μηχανισμούς. Άλλωστε δώδεκα χρόνια στην πρυτανεία του Πολυτεχνείου μου έδωσαν μια υπερβολική δόση δημόσιας διοίκησης. Ξέρετε αποφεύγω τους εθισμούς__