Στις 9 Φεβρουαρίου, 2026 δημοσιεύθηκε στο περιοδικό One Earth, ένα άρθρο από επιστήμονες που προέρχονται από πανεπιστήμια της Ευρώπης και των ΗΠΑ σύμφωνα με το οποίο ο πλανήτης βρίσκεται κοντά σε τροχιά χωρίς επιστροφή λόγω κλιματικής υπερθέρμανσης. Σήμερα η μέση θερμοκρασία του κλίματος είναι περίπου 1,3οC πάνω από την προβιομηχανική περίοδο και συνεχίζει να ανεβαίνει λόγω της αυξανόμενης συγκέντρωσης αερίων θερμοκηπίου, κυρίως του διοξειδίου του άνθρακα (CO2). Αυτή η θερμοκρασία είναι η υψηλότερη των τελευταίων 125.000 ετών και η συγκέντρωση CO2 η υψηλότερη των τελευταίων 2 εκατομμυρίων ετών.

Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι η ανερχόμενη θερμοκρασία αυξάνει την πιθανότητα η Γη να βρεθεί μπροστά σε κρίσιμα σημεία (tipping points), τα οποία είναι μη αναστρέψιμα για εκατοντάδες ή χιλιάδες χρόνια, ακόμη και αν σταματήσουμε τη χρήση ορυκτών καυσίμων που φέρουν την κύρια ευθύνη της υπερθέρμανσης. Όταν ένα κρίσιμο σημείο ξεπεραστεί, η επάνοδος στην προηγούμενη κατάσταση είναι πρακτικά αδύνατη. Συστήματα που μπορούν να μεταβληθούν μη αναστρέψιμα είναι μεταξύ άλλων οι παγετώνες της Γροιλανδίας και της Δυτικής Ανταρκτικής που διαρκώς λιώνουν, το δάσος του Αμαζονίου που μετατρέπεται σε σαβάνα, τα βόρεια δάση των οποίων η πυκνότητα μεταβάλλεται και το ωκεάνιο ρεύμα της λεγόμενης μεσημβρινής ανατροπής του Ατλαντικού το οποίο σταθεροποιεί το κλίμα, αλλά ήδη παρουσιάζει επιβράδυνση.

Η Γη είναι ενιαία. Μια διατάραξη της ισορροπίας κάποιου υποσυστήματός της μπορεί να έχει αλυσιδωτές αντιδράσεις. Για παράδειγμα, εφόσον συνεχίζουμε να καίμε ορυκτά καύσιμα ανεβάζουμε τη θερμοκρασία λόγω της οποίας λιώνουν οι πάγοι της Αρκτικής και της Γροιλανδίας. Το γλυκό νερό από τους πάγους ελευθερώνεται στη θάλασσα και επιβραδύνει το ωκεάνιο ρεύμα της μεσημβρινής ανατροπής με συνέπειες τη μεταβολή της ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, τη μετατόπιση των ζωνών της βροχής και τη μερική ξηρασία του Αμαζονίου.

Kλιματική υπερθέρμανση (UNSPLASH)

Οι ερευνητές σημειώνουν: «Οι πολιτικοί και οι πολίτες όμως έχουν κατά βάση άγνοια των κινδύνων που εγκυμονεί αυτή η πρακτικά μη αναστρέψιμη μετάβαση». Πράγματι, πολλές κυβερνήσεις όπως και η ελληνική έχουν επιδοθεί στο κυνήγι των εξορύξεων νομίζοντας ότι θα αποκομίσουν κέρδη, ενώ στην πραγματικότητα «η οικονομία και η κοινωνία θα πάψουν να λειτουργούν όπως τις ξέρουμε». Σύμφωνα με ασφαλιστικούς και χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, το 2024 η κλιματική υπερθέρμανση κόστισε παγκοσμίως πάνω από 1,3 τρισεκατομμύρια δολάρια λόγω ακραίων φαινομένων και χαμένης παραγωγικότητας. Η Μόργκαν Στάνλεϋ έχει εκτιμήσει αυτό το κόστος για την Ελλάδα στα 3 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως.

Η γλώσσα της επιστήμης είναι συνήθως λιτή, χωρίς συναισθηματισμούς όπως αυτή που χρησιμοποίησαν οι επιστήμονες της έρευνας σημειώνοντας: «[Οι] συνέπειες στις ανθρώπινες κοινωνίες μιας πορείας προς μία Γη-θερμοκήπιο θα είναι μάλλον μαζικές, ενίοτε αιφνίδιες, και αναμφίβολα διαλυτικές».

Αυτή τη στιγμή είμαστε καθ’ οδόν προς τους επιπλέον 2,8οC. Η αμερικανική κυβέρνηση οδηγεί την αυταπάτη της άρνησης της κλιματικής κρίσης και πολλές κυβερνήσεις τη μιμούνται από φόβο ή μυωπικό συμφέρον. Ο Τραμπ έχει αποκαλέσει τον άνθρακα «όμορφο» και την επιστημονική γνώση για το κλίμα «απάτη». Σε πρόσφατη συνέντευξή του δήλωσε: «Νομίζω ότι ο Θεός είναι πολύ υπερήφανος για τη δουλειά που κάνω». Μία από αυτές τις δουλειές είναι η συμβολή του στην ετήσια σύνοδο στο Νταβός. Το σύνθημα των συνόδων είναι: «Η προσήλωση στη βελτίωση της παγκόσμιας κατάστασης». Για να γίνουν αρεστοί στον Τραμπ οι διοργανωτές αφαίρεσαν από τις ανακοινώσεις και τους στόχους φράσεις όπως κοινωνική δικαιοσύνη, βιωσιμότητα, κλιματική αλλαγή, εταιρική ευθύνη και τα παρόμοια. Ο βασικός στόχος των περισσότερων συμμετεχόντων είναι πλέον οι εταιρικές συμφωνίες.

Kλιματική υπερθέρμανση (UNSPLASH)

Τα οικονομικά μοντέλα που χρησιμοποιούν οι οικονομολόγοι και οι κυβερνήσεις για να εκτιμήσουν το κόστος της κλιματικής αλλαγής αγνοούν ακραία φαινόμενα και υποθέτουν ότι δεν υπάρχουν κρίσιμα σημεία. Βολικές υποθέσεις οδηγούν σε βολικά αποτελέσματα που δεν προβλέπουν, για παράδειγμα, τις οικονομικές συνέπειες των απανωτών πληγμάτων στη Θεσσαλία προτού προλάβει να συνέλθει ή των μεγάλων πυρκαγιών σε όλη τη χώρα. Επομένως είναι άχρηστα. Αυτά τα μοντέλα προέβλεπαν μείωση του παγκοσμίου ΑΕΠ κατά 10% για αύξηση 4οC μέχρι το 2100. Η πρόβλεψη αναθεωρήθηκε τελευταία σε 40%. Τι είδους οικονομία όμως θα υπάρχει έχοντας κατά πάσαν πιθανότητα ξεπεράσει πολλά κρίσιμα σημεία της Γης; Και πώς θα είναι η κοινωνία;

Μπορεί κανείς να διασώσει μια τράπεζα ή να δανείσει μια χρεωμένη χώρα αλλά δεν μπορεί να ξεχρεώσει τη φύση όταν καταρρεύσει ούτε με δολάρια ούτε με ευρώ. Και αυτό το αγνοούν όλοι οι αποφασίζοντες όταν προχωρούν σε νέες εξορύξεις υδρογονανθράκων αντί να τις σταματήσουν επειγόντως.

Η ανθρωπότητα ποτέ δεν είχε έλλειμμα από ηγέτες οι οποίοι πήραν καταστροφικές αποφάσεις για τους λαούς τους με την αίσθηση της απόλυτης βεβαιότητας, μιας πανάρχαιας και ολέθριας αυταπάτης.

Στις 7 Ιανουαρίου ο Πρόεδρος Τραμπ έδωσε μακρά συνέντευξη στους Τάιμς της Νέας Υόρκης. Ερωτηθείς αν υπάρχουν όρια στη χρήση της στρατιωτικής ισχύος της Αμερικής απάντησε: «Ναι, υπάρχει ένα πράγμα. Η ηθική μου. Ο νους μου. Είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να με σταματήσει» και συνέχισε, «Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο. Δεν προτίθεμαι να πλήξω ανθρώπους». Ως καλός χριστιανός που λέει ότι είναι ο πρόεδρος θα έπρεπε να γνώριζε τη φράση του Αποστόλου Παύλου στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Μη υψηλοφρόνει, αλλά φοβού» (μην έχεις μεγάλη ιδέα για τον εαυτό σου, αλλά να φοβάσαι).

Σε ερώτηση για τις προθέσεις του για τη Γροιλανδία είπε: «Η ιδιοκτησία είναι πολύ σημαντική. Επειδή αυτό αισθάνομαι ότι απαιτείται ψυχολογικά για την επιτυχία. Νομίζω ότι η ιδιοκτησία σού δίνει ένα πράγμα που δεν μπορείς να διαχειριστείς, μιλάς για ενοικίαση ή μια συμφωνία. Η ιδιοκτησία σού δίνει πράγματα και στοιχεία που δεν μπορείς να αποκτήσεις υπογράφοντας ένα έγγραφο». Θα μπορούσε να είναι ασύντακτη συζήτηση καφενείου για αγοραπωλησία οικοπέδων.

Στις 7 Ιανουαρίου ο Πρόεδρος Τραμπ έδωσε μακρά συνέντευξη στους Τάιμς της Νέας Υόρκης. Ερωτηθείς αν υπάρχουν όρια στη χρήση της στρατιωτικής ισχύος της Αμερικής απάντησε: «Ναι, υπάρχει ένα πράγμα. Η ηθική μου. Ο νους μου. Είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να με σταματήσει» και συνέχισε, «Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο. Δεν προτίθεμαι να πλήξω ανθρώπους». Ως καλός χριστιανός που λέει ότι είναι ο πρόεδρος θα έπρεπε να γνώριζε τη φράση του Αποστόλου Παύλου στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Μη υψηλοφρόνει, αλλά φοβού» (μην έχεις μεγάλη ιδέα για τον εαυτό σου, αλλά να φοβάσαι).

Σε ερώτηση για τις προθέσεις του για τη Γροιλανδία είπε: «Η ιδιοκτησία είναι πολύ σημαντική. Επειδή αυτό αισθάνομαι ότι απαιτείται ψυχολογικά για την επιτυχία. Νομίζω ότι η ιδιοκτησία σού δίνει ένα πράγμα που δεν μπορείς να διαχειριστείς, μιλάς για ενοικίαση ή μια συμφωνία. Η ιδιοκτησία σού δίνει πράγματα και στοιχεία που δεν μπορείς να αποκτήσεις υπογράφοντας ένα έγγραφο». Θα μπορούσε να είναι ασύντακτη συζήτηση καφενείου για αγοραπωλησία οικοπέδων.

Οι πρακτικές Τραμπ εντός και εκτός συνόρων

Για την πρόσφατη δολοφονία της 37χρονης στη Μινεσότα από πράκτορα της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνειακής Επιβολής ή ICE (Immigration and Customs Enforcement), έκανε το ακόλουθο σχόλιο: «Εκείνη συμπεριφέρθηκε απαίσια. Και μετά τον πάτησε [με το αυτοκίνητό της]. Δεν προσπάθησε να τον πατήσει. Τον πάτησε». Όλα τα βίντεο από τη σκηνή έδειξαν ακριβώς το αντίθετο. Η γυναίκα απομακρυνόταν με το αυτοκίνητό της αργά από τον πράκτορα, ο οποίος αφού την πυροβόλησε τρεις φορές στο κεφάλι απομακρύνθηκε αδιάφορα κοιτάζοντας το κινητό του τηλέφωνο.

Η πρόσφατη επιχείρηση στο Καράκας των ειδικών δυνάμεων των ΗΠΑ έγινε υποτίθεται για να καταπολεμηθεί η διακίνηση ναρκωτικών, αλλά η πλειοψηφία γνωρίζει ότι έγινε για το πετρέλαιο της Βενεζουέλας. Ας δούμε περιληπτικά κάποιες όψεις αυτής της ιστορίας.

Το 1974 η Σαουδική Αραβία συμφώνησε να πουλάει το πετρέλαιό της σε τιμές αποκλειστικά αμερικανικού δολαρίου. Σε ανταπόδοση, οι ΗΠΑ εγγυώντο την ασφάλεια της χώρας και την προμήθευαν με όπλα. Άλλες χώρες του OPEC προσχώρησαν στο σύστημα των τιμών σε δολάρια τα οποία ονομάστηκαν πετροδολάρια. Το αμερικανικό νόμισμα κυριάρχησε στον πλανήτη αφού όλες οι χώρες χρειάζονταν πετρέλαιο.

Σύντομα οι πετρελαιοπαραγωγοί βρέθηκαν να κατέχουν τεράστια ποσά πετροδολαρίων τα οποία επένδυαν σε μετοχές, ομόλογα και ακίνητα των ΗΠΑ, ανακυκλώνοντας τα δολάρια πίσω στη χώρα. Ταυτόχρονα ο δανεισμός για την κάλυψη των ελλειμμάτων των ΗΠΑ γινόταν με χαμηλά επιτόκια λόγω του ισχυρού δολαρίου και όλοι ζούσαν καλά. Η χώρα ήταν η αδιαφιλονίκητη αυτοκρατορία.

Τα χρόνια πέρασαν και χώρες όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Βενεζουέλα άρχισαν συναλλαγές πετρελαίου με άλλα νομίσματα όπως το γιουάν, το ρούβλι, το ντιρχάμ των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και το ευρώ. Αυτό ανησύχησε την οικονομική ελίτ των ΗΠΑ η οποία έχει κυρίαρχο ρόλο στη διακυβέρνηση της χώρας μέσω των λόμπι και των μεγάλων χρηματικών δωρεών στα δύο κόμματα. Επιβλήθηκαν κυρώσεις στη Βενεζουέλα οι οποίες όμως δυσχέραιναν τη δραστηριοποίηση αμερικανικών εταιρειών, ενώ η άρση τους θα ήταν ταπεινωτική για τις ΗΠΑ και θα έδειχνε αδυναμία. Η λύση ήταν η απαγωγή του Μαδούρο. Τα περί δημοκρατικής αποκατάστασης και διακίνησης ναρκωτικών είναι μύθοι.

Υπάρχει όμως και ένα τεχνικό ζήτημα. Οι ΗΠΑ έχουν περίπου 59 διυλιστήρια στην ακτή του Κόλπου του Μεξικού τα οποία διαθέτουν μονάδες διύλισης βαρέος αργού με μεγάλη περιεκτικότητα σε θείο, όπως της Βενεζουέλας. Τα συγκεκριμένα διυλιστήρια λειτουργούν βέλτιστα τεχνικά και οικονομικά με 70% βαρύ αργό. Η έλλειψη όμως φθηνού αργού από τη Βενεζουέλα οδήγησε στην υπολειτουργία αυτών των μονάδων, κάτι που δεν ήταν αρεστό στους διευθύνοντες συμβούλους των διυλιστηρίων. Μετά τη σύλληψη του Μαδούρο οι εξειδικευμένες αυτές μονάδες επανέρχονται στην πλήρη λειτουργία τους και στη μέγιστη οικονομική απόδοση.

Το χρέος των ΗΠΑ και η Βενεζουέλα

Οι ΗΠΑ έχουν εθνικό χρέος 38,4 τρισεκατομμυρίων δολαρίων και φέτος θα δανειστούν 3 τρισεκατομμύρια (το 3 ακολουθούμενο από 12 μηδενικά). Οι αριθμοί αυτοί θυμίζουν τις αποστάσεις γαλαξιών σε έτη φωτός. Τέτοια οικονομικά μεγέθη χρέους κάνουν τους παίκτες της Wall Street νευρικούς οι οποίοι πιέζουν τους πολιτικούς να αναζητήσουν πόρους με οποιονδήποτε τρόπο. Αυτός είναι ο λόγος της κατάληψης των μεγαλύτερων αποθεμάτων πετρελαίου του πλανήτη στη Βενεζουέλα ή της πιθανής βίαιης προσάρτησης της Γροιλανδίας, της οποίας οι παγετώνες λιώνουν λόγω κλιματικής υπερθέρμανση, αποκαλύπτοντας αποθέματα από σπάνιες γαίες, κρίσιμα και πολύτιμα μέταλλα, πετρέλαιο και άλλα.

Μιλώντας για υπερθέρμανση, η Βενεζουέλα παράγει ένα από τα πλέον ρυπογόνα για το κλίμα είδη πετρελαίου. Αν η παραγωγή ανέλθει σε 1,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, αυτά θα εκπέμπουν στην ατμόσφαιρα περισσότερα αέρια θερμοκηπίου από το σύνολο εκείνων της Βρετανίας και της Βραζιλίας, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας. Αλλά ο πλανητάρχης αποκαλεί «πράσινη απάτη» αυτό που βιώνουμε καθημερινά και η επιστήμη αποκαλεί κλιματική αλλαγή.

Η άσκηση βίας από κράτη, πολύ συχνά δεν είναι έκφραση ισχύος αλλά αδυναμίας μπροστά στην πολυπλοκότητα του κόσμου. Ειδικά όταν επιβάλλεται από άτομο το οποίο έχει υποκαταστήσει το διεθνές δίκαιο με την ηθική του και τον νου του.

Το ήθελε διακαώς το Νομπέλ Ειρήνης ο Τραμπ αλλά οι Νορβηγοί το απένειμαν στη Ματσάδο από τη Βενεζουέλα, η οποία όμως το αφιέρωσε στον Τραμπ, ενώ δεν έχει αποκλείσει εξωτερική στρατιωτική επέμβαση για την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα της.

Ο ίδιος ο Τραμπ παρέλαβε προ ημερών το πρώτο βραβείο ειρήνης που θέσπισε η Διεθνής Ομοσπονδία Ποδοσφαίρου FIFA, μεταξύ βραβείων για τη χρυσή μπάλα, το χρυσό παπούτσι, το χρυσό γάντι και πολλά άλλα. Ο Τραμπ πήρε το μετάλλιο με τα χέρια του και το πέρασε στον λαιμό του, λίγο δύσκολα επειδή κρατούσε το μικρόφωνο. Αμέσως μετά, πανευτυχής για τη βράβευση από την ποδοσφαιρική οργάνωση, δήλωσε: «Αυτή είναι μια από τις σπουδαίες τιμές της ζωής μου… Έχουμε σώσει εκατομμύρια και εκατομμύρια ζωές… Οι ΗΠΑ δεν πήγαιναν καλά πριν από έναν χρόνο, τώρα είμαστε η πιο hot χώρα στον κόσμο ακριβώς τώρα». Δεν ξέρω αν από τους κατά φαντασίαν αριθμούς εκείνων που έσωσε αφαίρεσε τις δεκάδες χιλιάδες νεκρών αμάχων και ακρωτηριασμένων παιδιών της Γάζας, οι οποίοι χτυπήθηκαν κυρίως με αμερικανικές βόμβες και τους τουλάχιστον ογδόντα επτά φόνους στην Καραϊβική που η κυβέρνησή του διέταξε χωρίς καμιά νομική διαδικασία.

Ο Πρόεδρος δεν είναι ο μόνος ειρηνοποιός

Τρεις ημέρες μετά έδωσε συνέντευξη στο Politico. Μεταφράζω ακριβώς κάποιες δηλώσεις του: «Στήριξα, α, πηγαίνετε πίσω στη Νότια Αμερική, τη Λατινική Αμερική, τη Νότια Αμερική, α, Μιλέι, Αργεντινή. Έχανε τις εκλογές και τον στήριξα και κέρδισε συντριπτικά». Λίγο μετά από το πουθενά είπε για τον δήμαρχο του Λονδίνου, Σαντίκ Καν: «Είναι ένας απαίσιος δήμαρχος. Είναι ένας ανίκανος δήμαρχος, αλλά είναι απαίσιος, μοχθηρός, αηδιαστικός δήμαρχος».

Ο Πρόεδρος δεν είναι ο μόνος ειρηνοποιός. Η Νορβηγική Επιτροπή Νομπέλ έχει μακρά ιστορία στην προώθηση της παγκόσμιας ειρήνης. Ο Κίσινγκερ ήταν ένας από τους πλέον διάσημους παραλήπτες του βραβείου. Είχε παίξει κεντρικό ρόλο, μεταξύ άλλων στο πραξικόπημα της Χιλής, στους παράνομους βομβαρδισμούς της Καμπότζης και του Λάος, στην εισβολή της Ινδονησίας στο Ανατολικό Τιμόρ και στο γνωστό μας πραξικόπημα του 1974 και στην μετέπειτα τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Μακάριοι οι ειρηνοποιοί.

Υπάρχουν όμως και άλλοι τέτοιοι στον πολιτισμένο κόσμο. Τον Νοέμβριο ο  αρχηγός του επιτελείου της Γαλλίας, στρατηγός Μαντόν δήλωσε ότι η χώρα του πρέπει να ετοιμαστεί «να χάσει τα παιδιά της» σε πιθανό πόλεμο με τη Ρωσία. Ο Υπουργός Δένδιας ταυτόχρονα έλεγε στην Αθήνα ότι η Ευρώπη χρειάζεται «αλλαγή κουλτούρας» και «επιστροφή σε ένα πνεύμα αυτοθυσίας» και συμπλήρωσε, «Σήμερα η Ευρώπη δεν αντέχει να δει φέρετρα με σημαία πάνω, ούτε με την ευρωπαϊκή. Οι ΗΠΑ είναι εθισμένες σε αυτό το θέαμα». Ως συνήθως, γηραιοί πολιτικοί ξεκινούν πολέμους τους οποίους πληρώνουν με το αίμα τους νεαροί στρατιώτες και  άμαχοι.

Όλοι οι ηγέτες της ΕΕ, με εξαίρεση τον πρωθυπουργό της Ισπανίας, είναι πρόθυμοι να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες στο 5% του ΑΕΠ τους, κατ’ επιταγήν του πλανητάρχη. Το πού θα βρεθούν τα χρήματα είναι τεχνικό ζήτημα. Χοντρικά όμως μπορούν να αντληθούν από την αύξηση των φόρων, το πάγωμα των κοινωνικών δαπανών, τις περικοπές επιδοτήσεων, τις περικοπές δαπανών για την πράσινη μετάβαση, την αύξηση του δημοσίου χρέους και άλλα. Η αύξηση του δημοσίου χρέους θα είναι επώδυνη για τη χώρα μας η οποία, σύμφωνα με τη Eurostat, κατέχει τη χειρότερη θέση στην ΕΕ με ποσοστό χρέους στο 151,2% του ΑΕΠ. Άρα θα πρέπει να σφίξουμε λίγο ακόμη το ζωνάρι για να ικανοποιήσουμε τον Τραμπ.

Η Ελλάδα είναι αναγκασμένη να έχει υψηλό επίπεδο εξοπλισμών λόγω του εξ ανατολών κινδύνου. Δεν είναι όμως απαραίτητο να τρέχει πίσω από τον Τραμπ υπακούοντας στις ρηξικέλευθες διακηρύξεις του. Οι υπερβολικοί εξοπλισμοί δεν διασφαλίζουν την ειρήνη αλλά αυξάνουν την πιθανότητα πολέμου. Δύο βασικοί λόγοι της έκρηξης του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου για παράδειγμα, αν και όχι οι μόνοι, ήταν ακριβώς οι διαρκείς εξοπλισμοί και οι επιστρατεύσεις των ευρωπαϊκών χωρών. Εάν θέλεις ειρήνη προετοιμάσου για ειρήνη.

Το χρήμα και ο ναρκισσισμός το μόνο κίνητρο

Αλλά το μεγάλο κίνητρο του Τραμπ, πέρα από τον ναρκισσισμό του, είναι το χρήμα. Η καθαρή αξία των επιχειρήσεών του αυξήθηκε τον τελευταίο χρόνο σύμφωνα με το Forbes κατά τρία δισεκατομμύρια δολάρια ή 70%. Αντιλαμβανόμενη αυτό το κίνητρο μια ομάδα Ελβετών δισεκατομμυριούχων του δώρισε τον Νοέμβριο μια χρυσή πλάκα αξίας 130.000 δολαρίων με την επιγραφή PRESIDENT (ΠΡΟΕΔΡΟΣ) και ένα επιτραπέζιο χρυσό ρολόι Rolex που δεν διατίθεται στο εμπόριο. Τα απολαμβάνει και τα δύο στο οβάλ γραφείο. Αμέσως μετά την παραλαβή των δώρων μείωσε τους δασμούς στις ελβετικές εισαγωγές από 39% σε 15%.  

Στον απλοποιημένο κόσμο του Προέδρου όλα ανάγονται σε δισεκατομμύρια και μπίζνες. Η κυβέρνησή του συχνά αγνοεί τις άβολες δικαστικές αποφάσεις. Η γλώσσα κακοποιείται, η επιστημονική αλήθεια θεωρείται fake news, η φύση είναι εμπόδιο στην ανάπτυξη και πρέπει να αποκοπεί σαν απόστημα, ο πεφωτισμένος ηγέτης είναι υπεράνω δικαιοσύνης. Και όμως σε αυτόν κλίνουν το γόνυ δουλικά πολλοί Ευρωπαίοι και Έλληνες κυβερνητικοί παράγοντες.

Τη Δευτέρα 10 Νοεμβρίου, άρχισε στο Μπελέμ της Βραζιλίας η 30η Σύνοδος του ΟΗΕ για το Κλίμα ή COP30. Ο πρόεδρος της Βραζιλίας, Λούλα ντα Σίλβα, φιλοξενεί τη Σύνοδο και είναι δικαίως υπερήφανος που έχει μειώσει τον ρυθμό αποδάσωσης του Αμαζονίου κατά 50% μέσα σε τρία χρόνια. Το τροπικό δάσος του Αμαζονίου αφορά όλους μας επειδή συνεισφέρει στην παγκόσμια σταθεροποίηση του κλίματος, κυρίως μέσω της απορρόφησης του άνθρακα και της ανάκλασης μεγάλου μέρος της εισερχόμενης ηλιακής θερμότητας πίσω στο διάστημα. Το δάσος καταστρέφεται λόγω της παράνομης υλοτομίας, των εξορύξεων και της κοπής των δέντρων για να αποδοθεί η γη στην καλλιέργεια σόγιας και στην εκτροφή βοοειδών που τροφοδοτούν σε μεγάλο βαθμό τις αγορές των πλουσίων χωρών.

Ο Λούλα όμως είναι και ο πρόεδρος που ενέκρινε νέες εξορύξεις υδρογονανθράκων στη θαλάσσια περιοχή ανατολικά της Αμαζονίας. Ίσως δεν έχει συνειδητοποιήσει ότι το δάσος αυτό βαθμιαία υποβαθμίζεται και είναι πιθανό μετά από μερικές COP να μετατραπεί σε σαβάνα (χορτολιβαδική έκταση με θάμνους και ελάχιστα δέντρα) με δραματικές συνέπειες για όλους μας. Στις 6 Νοεμβρίου δημοσιεύθηκε έρευνα στο περιοδικό Science η οποία έδειξε ότι τα νερά του Αμαζονίου υπερθερμαίνονται. Το 2023, η παρατεταμένη ξηρασία και οι καύσωνες ανέβασαν τη θερμοκρασία της λίμνης Τεφέ βάθους δύο μέτρων στους 41oC με αποτέλεσμα τον μαζικό θάνατο των ψαριών και των ευάλωτων ροζ δελφινιών. Πολλοί από εμάς θα αισθανόμασταν έντονη δυσφορία κάνοντας μπάνιο σε αυτή τη θερμοκρασία. Και επειδή η φύση δεν αναγνωρίζει σύνορα, η μέση θερμοκρασία των επιφανειακών υδάτων στις μεγάλες λίμνες της Ευρώπης αυξάνεται κατά 0,58οC ανά δεκαετία. Στις πόσες δεκαετίες και COP καιγόμαστε, κυριολεκτικά;

Οι ΗΠΑ θα είναι απούσες από τη Σύνοδο. Οτιδήποτε δεν ανάγεται σε δισεκατομμύρια και μπίζνες είναι άνευ σημασίας για την κυβέρνηση της χώρας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσέρχεται στη Σύνοδο έχοντας χαλαρώσει τούς στόχους μείωσης των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου, λόγω οικονομικών δυσχερειών και πιέσεων από τους αγρότες. Η χώρα μας ταυτόχρονα υπογράφει συμφωνίες με αμερικανικές εταιρείες για νέες εξορύξεις ενώ γνωρίζουμε ότι οι ξηρασίες, οι πλημμύρες, η διάβρωση των ακτών λόγω ανόδου της στάθμης της θάλασσας, οι τεράστιες πυρκαγιές και το γιγάντιο κόστος των καταστροφών οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στις καύσεις ορυκτών καυσίμων.

Στα τέσσερα τελευταία χρόνια, 5.350 λομπίστες της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων συμμετείχαν στις Συνόδους του Κλίματος με στόχο να μην θιγούν οι εξορύξεις, σύμφωνα με έκθεση της εφημερίδας Guardian. Όλοι αυτοί είχαν σκανδαλώδη πρόσβαση στις διαπραγματεύσεις και φυσικά, μονίμως διατείνονται ότι κάνουν τα πάντα για τη βιωσιμότητα της κοινωνίας και του περιβάλλοντος. Δεν αφήνουν τίποτα στην τύχη ακόμη και στις Συνόδους όπου οι αποφάσεις δεν είναι δεσμευτικές και οι περισσότερες υποσχέσεις σπανίως τηρούνται πλήρως.

Ο οργανισμός DeSmog ιδρύθηκε το 2006 με στόχο «να καθαρίσει τη ρύπανση των δημοσίων σχέσεων που θολώνουν την επιστήμη και την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής». Στις 3 Νοεμβρίου δημοσίευσε το ακόλουθο: «Μια πολύ άσχημη ιστορία: Πώς η Exxon εξήγαγε την κλιματική άρνηση στον παγκόσμιο νότο». Ο οργανισμός ανακάλυψε έγγραφα τα οποία αποδεικνύουν ότι η Exxon κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000 συνεργάστηκε με το δεξιό δίκτυο Atlas Network το οποίο συνίσταται από υποστηρικτές της ανεξέλεγκτης αγοράς. Ο στόχος της ήταν να διασπείρει μέσω του δικτύου στη Λατινική Αμερική την ιδέα ότι «δεν υπάρχει επιστημονική βάση στην παγκόσμια ‘απειλή’ της κλιματικής υπερθέρμανσης» και «να στρέψουν τη Λατινική Αμερική εναντίον των κλιματικών συμφωνιών».

Οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να προσαρμόζονται σε οτιδήποτε, καλό ή κακό. Έχουμε συνηθίσει όλες τις σύγχρονες ανέσεις που οι παππούδες μας ούτε να ονειρευτούν μπορούσαν και θέλουμε περισσότερες. Στον αντίποδα, συνηθίζουμε τις καταστροφές από τα ακραία καιρικά φαινόμενα και δεν αντιδρούμε. Υπαρξιακά ζητήματα μας βρίσκουν παθητικούς παρατηρητές. Σε λίγες ημέρες θα διαβάσουμε τα συμπεράσματα της Συνόδου για το Κλίμα και ύστερα θα συνεχίσουμε τη ζωή μας σαν να μην συνέβη τίποτα, όπως στο παραμύθι του βατράχου που κάθεται ήσυχος στο νερό που θερμαίνεται αργά και στο τέλος βράζει.

«Αυτός ο πρόεδρος δεν είναι για λόγια αλλά για δράση», είπε τον Σεπτέμβριο ο υπουργός εξωτερικών των ΗΠΑ, Ρούμπιο μετά τη βύθιση μικρού σκάφους στα διεθνή ύδατα κοντά στη Βενεζουέλα κατά διαταγή του Τραμπ. Συνολικά έχουν βυθίσει δέκα σκάφη και σκοτώσει σαράντα τρεις ανθρώπους με τη δικαιολογία ότι ήταν «ναρκοτρομοκράτες», χωρίς καμιά απόδειξη.

Ο Τραμπ δηλαδή ανέλαβε τον ρόλο αστυνομικού και δικαστή και μόνος του επέβαλε τη θανατική ποινή αγνοώντας κάθε νομική διαδικασία. Όταν ο πολιτικός αναλυτής Κρασενστάιν δήλωσε ότι «ο φόνος πολιτών ξένου κράτους χωρίς νομική διαδικασία ονομάζεται έγκλημα πολέμου», ο αντιπρόεδρος Βανς απάντησε, «Χέσ@@@α πώς το ονομάζεις».

Αυτή τη στιγμή μια αρμάδα με το μεγαλύτερο αεροπλανοφόρο του πλανήτη και δέκα χιλιάδες στρατιώτες πλέει προς την Καραϊβική. Ένα γιγάντιο αεροπλανοφόρο δεν είναι σχεδιασμένο για να βυθίζει ψαρόβαρκες αλλά για μεγάλης κλίμακας επιθέσεις. Ο Τραμπ διατείνεται ότι η Βενεζουέλα στέλνει στη χώρα του κοκαΐνη και φαιντανύλη. Είναι όμως γνωστό ότι η φαιντανύλη, η οποία είναι συνθετικό αναλγητικό φάρμακο αλλά και ναρκωτικό, παράγεται μόνο σε εργαστήρια και εισάγεται στις ΗΠΑ κυρίως από το Μεξικό. Η δε κοκαΐνη προέρχεται στην πλειοψηφία της από το Περού, την Κολομβία και τη Βολιβία. Ο στόχος της πολεμικής προετοιμασίας δεν είναι τα ναρκωτικά αλλά η εκδίωξη του αυταρχικού ηγέτη της Βενεζουέλας, Μαδούρο.

Ο κόσμος βρίθει από αυταρχικούς ηγέτες αλλά ο Ρούμπιο εδώ και χρόνια έχει εμμονή με τη Βενεζουέλα. Για να πείσει τον Τραμπ ότι ο Μαδούρο αποτελεί απειλή δεν έθεσε το ζήτημα στη βάση της καταστολής της δημοκρατίας στη χώρα του, κάτι για το οποίο ο πρόεδρος δεν δίνει δεκάρα, αλλά στη βάση των ναρκωτικών.

Τον Φεβρουάριο ο Τραμπ ακύρωσε την άδεια εξόρυξης υδρογονανθράκων της γνωστής μας Chevron στη Βενεζουέλα. Τον Ιούλιο όμως ακύρωσε την ακύρωση. Ένας εκπρόσωπος της εταιρείας δήλωσε: «Πιστεύουμε ότι η παρουσία μας (στη Βενεζουέλα) σταθεροποιεί την τοπική οικονομία και την ενεργειακή ασφάλεια της περιοχής και των ΗΠΑ». Τα λεφτά είναι πολλά για να τα αγνοήσει ο πρόεδρος.

Και για να μην υστερούμε στην Ελλάδα, ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας υπέγραψε στις 24 Οκτωβρίου την επιλογή της Chevron και της HELENNiQ ENERGY ως προτιμητέων επενδυτών για την έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων σε τέσσερις θαλάσσιες περιοχές νότια της Πελοποννήσου και της Κρήτης. Αυτό, ενώ έχει αποδείξει η επιστήμη πέραν αμφιβολίας ότι οι επιπλέον εξορύξεις δεν χρειάζονται και θα επιδεινώσουν την κλιματική κρίση με τεράστιο κοινωνικό κόστος.

Έρευνα του πανεπιστημίου του Μανχάιμ του Σεπτεμβρίου έδειξε ότι οι οικονομικές απώλειες στην ΕΕ το 2024, μόνο λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων ανήλθαν στα 43 δισεκατομμύρια ευρώ με την πρόβλεψη για το 2029 στα 126 δισεκατομμύρια. Παρά τις υποσχέσεις των κρατών για ανάσχεση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, το 2024 αυτές οι εκπομπές έσπασαν νέο ρεκόρ, σύμφωνα με μετρήσεις του ΟΗΕ σε πεντακόσιους σταθμούς. Οι εκπρόσωποί μας δηλαδή ψεύδονται όταν στα διεθνή συνέδρια μιλούν για τα μέτρα που λαμβάνουν.

Το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ έδωσε τον Σεπτέμβριο εντολή στους εργαζομένους του να αποφεύγουν φράσεις όπως: «κλιματική αλλαγή», «απανθρακοποίηση», «πράσινος», «ενεργειακή μετάβαση», «καθαρή ή βρόμικη ενέργεια», «ανθρακικό αποτύπωμα» και άλλες. Είναι σαν το Υπουργείο Υγείας να απαγόρευε τις φράσεις: «καρκίνος», «καρδιοαγγειακά νοσήματα» και «λοιμώδεις νόσοι».

Προ εβδομάδων ο Τραμπ ακύρωσε ένα μεγάλο έργο φωτοβολταϊκών στην έρημο της Νεβάδας το οποίο θα παρείχε ενέργεια σε δύο εκατομμύρια νοικοκυριά. Ταυτόχρονα άνοιξε για εξορύξεις προστατευόμενη έκταση 6,3 εκατομμυρίων στρεμμάτων στο ευαίσθητο Εθνικό Καταφύγιο Άγριας Ζωής της Αλάσκας. Είναι σαφές ότι η πολιτική, σε μέγιστο βαθμό έχει πάρει διαζύγιο από την επιστήμη και την αλήθεια.

Ο Στίβεν Μίλερ, υπαρχηγός του επιτελείου του Λευκού Οίκου, ασκεί τεράστια επιρροή στον Τραμπ και τον καθοδηγεί. Στην κηδεία του Τσάρλι Κερκ, ο Μίλερ μεταξύ άλλων είπε στον επικήδειο: «Είμαστε η καταιγίδα… Οι εχθροί μας δεν μπορούν να κατανοήσουν την ισχύ μας, την αποφασιστικότητά μας, το πάθος μας…». Και συνέχισε απευθυνόμενος προς τους εχθρούς των ΗΠΑ, «τις δυνάμεις του σκότους και του κακού», όπως τις ονόμασε: «Δεν είσαστε τίποτα. Δεν έχετε τίποτα. Είσαστε η κακία, είσαστε η ζήλεια, είσαστε ο φθόνος, είσαστε το μίσος. Είσαστε το τίποτα… Δεν καταλαβαίνετε ότι ξυπνήσατε τον δράκο. Δεν έχετε ιδέα πόσο αποφασισμένοι είμαστε να σώσουμε αυτόν τον πολιτισμό, τη δύση, αυτή τη χώρα».

Τέτοια ρητορική ανωτερότητας ξεκινάει πολέμους, καταστρέφει οικοσυστήματα για μερικά δισεκατομμύρια, στηρίζει δικτατορίες, αγνοεί την επιστήμη, σκοτώνει χωρίς λογοδοσία. Και οι άλλοι χειροκροτούν ή παρακολουθούν αμίλητοι. Καθώς είπε ο Θουκυδίδης, «Ου τοις άρχειν βουλομένοις μέμφομαι, αλλά τοις υπακούειν ετοιμοτέροις ούσιν». Δεν κατηγορώ αυτούς που θέλουν να ασκούν την εξουσία, αλλά αυτούς που είναι πολύ πρόθυμοι να υπακούουν.

Οι πολίτες αισθάνονται όλο και πιο ανίσχυροι στο πρόβλημα, κουράζονται παίρνοντας διαρκώς τα ίδια απαισιόδοξα μηνύματα και βλέπουν μόνο τις άμεσες δυσκολίες: την αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα, την αδυναμία οικονομικής επιβίωσης, την απαξίωση των δημοκρατικών θεσμών

Κατά τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας περίπου μισό εκατομμύριο άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους ετησίως λόγω καυσώνων. Στον Καναδά κάθε καλοκαίρι, ακόμη και σήμερα εκατοντάδες πυρκαγιές κατακαίουν τεράστιες εκτάσεις. Μόνο το 2023 κάηκε έκταση ίση με 1,3 Ελλάδες. Στον Αρκτικό Κύκλο οι καύσωνες είναι πλέον συνηθισμένοι με θερμοκρασίες που ξεπερνούν τους 30°C.Το Αστεροσκοπείο Αθηνών τον Ιούλιο κατέγραψε έναν από τους μεγαλύτερης διάρκειας καύσωνες στην Ελλάδα, ο οποίος κράτησε 13 ημέρες. Η υψηλότερη θερμοκρασία 45,8°C σημειώθηκε στη Σκάλα της Μεσσηνίας. Τον Ιούλιο του 2023 η θερμοκρασία στις Αιγιές Γυθείου έφτασε στο ρεκόρ των 46,4°C.

Από χιλιάδες επιστημονικές αναλύσεις ξέρουμε τι αυξάνει τη συχνότητα και την ένταση τέτοιων ακραίων φαινομένων: κυρίως η καύση άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου. Εντούτοις οι κυβερνήσεις του πλούσιου βορρά εγκαταλείπουν τα φιλόδοξα σχέδιά τους που είχαν υποσχεθεί το 2015 στην Σύνοδο του Παρισιού για το κλίμα και παραδίδονται στη ρητορική της άκρας δεξιάς που αρνείται την κλιματική κρίση. Οι ΗΠΑ επιδοτούν τις εταιρείες ορυκτών καυσίμων με 31 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, μέσω μειωμένης φορολογίας, εξευτελιστικών τιμών απόκτησης περιοχών εκμετάλλευσης και πλειάδας άλλων μεθόδων, σύμφωνα με την οργάνωση Oil Change International. Αυτό ονομάζεται σοσιαλισμός για τους βαθύπλουτους και καπιταλισμός για του υπόλοιπους.Παραδόξως, οι σφυγμομετρήσεις δείχνουν ότι τα ποσοστά των πολιτών που ανησυχούν για την κλιματική κατάσταση πέφτουν καθώς τα καιρικά φαινόμενα επιδεινώνονται. Οι πολίτες αισθάνονται όλο και πιο ανίσχυροι στο πλανητικών διαστάσεων πρόβλημα, κουράζονται παίρνοντας διαρκώς τα ίδια απαισιόδοξα μηνύματα και βλέπουν μόνο τις άμεσες δυσκολίες: την αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα, την αδυναμία οικονομικής επιβίωσης, την απαξίωση των δημοκρατικών θεσμών.

Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έπρεπε να είχαν ήδη καθορίσει τους στόχους τους για τη μείωση των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου πριν από τη σύνοδο του ΟΗΕ στις 24 Σεπτεμβρίου, αλλά δεν το έχουν πράξει. Ούτως ή άλλως πολλοί από τους στόχους αυτούς είναι ασκήσεις επί χάρτου που όλοι είναι έτοιμοι να παραβιάσουν. Και τις παραβιάζουν.Στις 11 Σεπτεμβρίου 2025, δημοσιεύθηκε μια πολύ σημαντική έρευνα στο κορυφαίο περιοδικό Nature. Ερευνητές του ETH της Ζυρίχης, της Οξφόρδης και άλλων ιδρυμάτων, εφάρμοσαν τη λεγόμενη μαθηματική θεωρία απόδοσης αιτίων για να βρουν ποιοι συγκεκριμένα προκαλούν τους καύσωνες. Εξέτασαν 213 μεγάλους καύσωνες μεταξύ 2000 και 2023 και τις εκπομπές 180 μεγάλων ρυπαντών, μεταξύ τους ακόμη και χώρες. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Ο μεγαλύτερος ρυπαντής ήταν η πρώην Σοβιετική Ένωση ακολουθούμενη από την Κίνα, τη σαουδική Aramco, τη Gazprom, την ExxonMobil, τη Chevron και άλλες.

Οι εκπομπές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης κατέστησαν 53 καύσωνες από τους 213 πάνω από δέκα χιλιάδες φορές πιο πιθανούς σε σύγκριση με ένα σενάριο χωρίς αυτές τις εκπομπές. Αντίστοιχα η Chevron ευθύνεται με την ίδια εξαιρετικά μεγάλη πιθανότητα για 45 καύσωνες. Είναι η ίδια η Chevron η οποία κατέθεσε προσφορά για τα τέσσερα οικόπεδα νότια της Κρήτης και της Πελοποννήσου για την οποία διαβάσαμε πρόσφατα πρωτοσέλιδα και ακούσαμε κυβερνητικούς διθυράμβους επειδή θα μας λύσει, λέει, πολλά οικονομικά και εθνικά προβλήματα. Ιστορικά γνωρίζουμε παρεμβάσεις πολυεθνικών κολοσσών εις βάρος κρατών αλλά ποτέ το αντίθετο. Οι εταιρείες αυτές έχουν έναν και μόνο στόχο, τη μεγιστοποίηση των κερδών ανεξάρτητα από το περιβαλλοντικό και το κοινωνικό κόστος στις περιοχές όπου δραστηριοποιούνται.

 Η πραγματικότητα είναι χειρότερη

Οι συγγραφείς της έρευνας σημείωσαν ότι οι εκτιμήσεις τους είναι χαμηλές επειδή δεν υπάρχουν πλήρη δεδομένα για τους καύσωνες παγκοσμίως. Η πραγματικότητα είναι χειρότερη. Επιπλέον, απέδειξαν ότι αυτοί οι πολύ πιθανοί καύσωνες θα ήταν πρακτικά αδύνατο να συμβούν χωρίς τις εκπομπές των μεγάλων ρυπαντών. Τέλος σημείωσαν ότι η έρευνά τους «δεν έχει μόνο σχέση με την επιστήμη αλλά και με την κλιματική πολιτική, τις δικαστικές προσφυγές [για αποζημιώσεις θυμάτων] και την επιδίωξη εταιρικής ευθύνης».  

Βέβαια, υπάρχει το επιχείρημα ότι όλοι εμείς καίμε ορυκτά καύσιμα και άρα όλοι ευθυνόμαστε, κάπως σαν εκείνο το αξέχαστο «μαζί τα φάγαμε» του Πάγκαλου. Το επιχείρημα όμως αυτό είναι κενό επειδή επί δεκαετίες οι εταιρείες ορυκτών καυσίμων διέσπειραν σκόπιμα ψεύδη και είχαν δημιουργήσει  λόμπι προώθησης των καυσίμων ακόμη και μέσα σε κυβερνήσεις, ενώ γνώριζαν πολύ καλά ότι κατέστρεφαν το κλίμα.

Το επόμενο στάδιο της έρευνας είναι η εφαρμογή της θεωρίας απόδοσης αιτίων για τις πλημμύρες, την ξηρασία, τις ζημιές στη γεωργία και στην οικονομία κοκ. Έως τότε κάποιοι υπεύθυνοι θα παραμένουν πιστοί στο δόγμα του Τραμπ «Drill, baby, drill» (‘κάνε εξορύξεις, μωρό μου, κάνε εξορύξεις’) και γαία πυρί μειχθήτω. Κυριολεκτικά.

21/08/2025 Από Τμήμα Δημοσίων και Διεθνών Σχέσεων Social Slider Προσκεκλημένες Ομιλίες

Ο Ομότιμος Καθηγητής και πρώην Πρύτανης του Πολυτεχνείου Κρήτης, Γιάννης Α. Φίλης ήταν προσκεκλημένος κεντρικός ομιλητής στο 15^ο Διεθνές Συνέδριο Logistics, Informatics and Service Sciences (LISS 2025), που διεξήχθη στο Πανεπιστήμιο Τεχνολογίας και Οικονομικών της Βουδαπέστης μεταξύ 1 και 5 Αυγούστου 2025.

Η ομιλία του είχε τίτλο “On an aggregation theory for indicators expressing behaviors of complex systems with an application to sustainability” («Μια θεωρία σύνθεσης δεικτών οι οποίοι εκφράζουν συμπεριφορέςπολύπλοκων συστημάτων με εφαρμογή στην αειφορία») και έγινε δεκτή με ενθουσιώδη σχόλια. 

Στην ομιλία αναπτύχθηκε μία νέα αξιωματική μαθηματική θεωρία σύνθεσης δεικτών μεγάλων τεχνολογικών και κοινωνικών συστημάτων, την οποία ανέπτυξαν από κοινού ο ομιλητής και ο Καθηγητής Βασίλειος Κουϊκόγλου. Πέρα από τη σύνθεση, παρουσιάστηκε μία μέθοδος για τον ακριβή εντοπισμό εκείνων των δεικτών που παίζουν τον σημαντικότερο ρόλο στη συμπεριφορά του συστήματος, ώστε να καθοδηγηθεί η λήψη αποφάσεων. Η θεωρία εφαρμόστηκε στην κατάταξη 161 χωρών ως προς την αειφορία τους, βασισμένη σε 68 δείκτες και περίπου 100.000 δεδομένα. Οι σκανδιναβικές χώρες βρίσκονται στις πρώτες θέσεις, ενώ η Ελλάδα κατατάσσεται 29^η με σημεία που απαιτούν άμεση βελτίωση τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τη διαφύλαξη των εναπομεινάντων δασών και το κατά κεφαλήν εισόδημα.

Κάτι δεν πάει καλά με τις γνωστικές λειτουργίες του αρχηγού του κοπαδιού. Λέει ψέματα που πιθανόν πιστεύει, χλευάζει την επιστήμη, δίνει άσχετες απαντήσεις και η σύνταξή του θυμίζει ηλικιωμένο με άνοια

Στην Αγγλική η ιεραρχία μεταξύ ανθρώπων ή ζώων ονομάζεται “pecking order”. Η φράση σχετίζεται με τα πουλερικά όπου ένα ανώτερο πουλί ραμφίζει ένα κατώτερο στο κοπάδι άφοβα, ενώ δέχεται χωρίς αντίδραση ραμφίσματα από τα ανώτερα. Κάπως έτσι έγιναν τα πράγματα δύο φορές πρόσφατα ανάμεσα στον Πρόεδρο Τραμπ και τους ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Την πρώτη φορά στη διάσκεψη του ΝΑΤΟ, οι πρωθυπουργοί μας πειθήνια δέχτηκαν με συνοπτικές διαδικασίες την αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ, ενώ τη δεύτερη η φον ντερ Λάιεν περίμενε να τελειώσει ο Τραμπ το γκολφ που έπαιζε με τον γιο του για να της υπαγορεύει τους νέους δασμούς.

Μεταξύ άλλων της είπε, σε ακριβή μετάφραση: «Και το άλλο που λέω στην Ευρώπη, δεν θα επιτρέψουμε ούτε έναν ανεμόμυλο να στηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, μας σκοτώνουν. Σκοτώνουν την ομορφιά του τοπίου, των κοιλάδων μας, των ωραίων πεδιάδων μας. Και δεν μιλάω για αεροπλάνα, μιλάω για τις ωραίες πεδιάδες των Ηνωμένων Πολιτειών, και κοιτάζεις πάνω και βλέπεις ανεμόμυλους παντού, είναι τρομακτικό. Είναι η πιο ακριβή μορφή ενέργειας, δεν είναι καλή. Κατασκευάζονται στην Κίνα, σχεδόν όλοι. Όταν αρχίζουν να σκουριάζουν σε οκτώ χρόνια, δεν μπορείς να τους σταματήσεις, δεν μπορείς να τους θάψεις, δεν σ’ αφήνουν…»

Όταν ρωτήθηκε πώς αισθάνεται βλέποντας εικόνες παιδιών που λιμοκτονούν στη Γάζα, απάντησε (πάλι σε ακριβή μετάφραση): «Όλο εκείνο το μέρος είναι χάλια. Η Γάζα ξέρετε, δόθηκε πριν από πολλά χρόνια, είπαν ότι θα είχαν ειρήνη. Αυτό δεν δούλεψε καλά. Όταν το Ισραήλ την εγκατέλειψε, όποιος κι αν ήταν πρωθυπουργός τότε, που ξέρω ποιος ήταν, αλλά δεν ήταν πολύ έξυπνο πράγμα. Επειδή δόθηκε για να έχουν ειρήνη τελικά αλλά στην πραγματικότητα έκανε τα πράγματα χειρότερα. Αλλά θα δούμε τι θα γίνει. Νομίζω ότι το Ιράν φέρνεται άσχημα. Πολλοί άνθρωποι φέρνονται άσχημα, η Βενεζουέλα φέρνεται άσχημα με διαφορετικό τρόπο. Συνεχίζουν να στέλνουν ανθρώπους που σταματάμε στα σύνορά μας. Συνεχίζουν να στέλνουν ναρκωτικά στη χώρα μας, η Βενεζουέλα. Είναι πολύ ελεεινοί».

Σε ερώτηση αν το Ισραήλ πρέπει να κάνει περισσότερα για να αποφευχθεί ο λιμός στη Γάζα, εκείνος συνέχισε απτόητος: «Δώσαμε 60 εκατομμύρια δολάρια πριν από δύο εβδομάδες και κανείς δεν το αναγνώρισε, για τρόφιμα. Είναι αθλιότητα, ξέρετε, θα θέλαμε κάποιος να πει ευχαριστώ. Καμιά άλλη χώρα δεν έδωσε 60 εκατομμύρια για τρόφιμα στη Γάζα πριν από δύο εβδομάδες… καμιά ευρωπαϊκή χώρα…» Η  φον ντερ Λάιεν στο τέλος όλο χαμόγελα αντάλλαξε μαζί του θερμή χειραψία.

Για την αποκατάσταση της αλήθειας, οι ανεμογεννήτριες και όχι οι ανεμόμυλοι, επηρεάζουν την αισθητική του περιβάλλοντος αρνητικά, αλλά είναι απαραίτητες για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Η εγκατάστασή τους όμως πρέπει να γίνεται σε συνεννόηση με τις τοπικές κοινωνίες και όχι τη απουσία τους. Επιπλέον, δεν σκουριάζουν σε οκτώ χρόνια αλλά λειτουργούν επί 20-30 χρόνια, ανακυκλώνονται σε ποσοστό 85 έως 95% και παράγουν ενέργεια φθηνότερη από αυτή του φυσικού αερίου μέχρι 70%. Σχετικά με τη Γάζα, η ΕΕ έδωσε πρόσφατα 170 εκατομμύρια δολάρια αλλά η φον ντερ Λάιεν δεν τόλμησε να διορθώσει τον Τραμπ. Ούτε τόλμησε κανείς να του πει ότι ο λιμός που έχει επιβληθεί με τη δική του βοήθεια στους Παλαιστίνιους τους οποίους πολλοί Ισραηλινοί αποκαλούν «ανθρώπινα ζώα», οι συστηματικές επιθέσεις σε αμάχους για να τους εξαλείψουν και η ισοπέδωση κατοικιών, νοσοκομείων, σχολείων  και υποδομών αναγκαίων για την επιβίωση έχουν όνομα: γενοκτονία.

Κάτι δεν πάει καλά με τις γνωστικές λειτουργίες του αρχηγού του κοπαδιού. Λέει ψέματα που πιθανόν πιστεύει, χλευάζει την επιστήμη, δίνει άσχετες απαντήσεις και η σύνταξή του θυμίζει ηλικιωμένο με άνοια. Σε ερώτηση ποια προεκλογική υπόσχεση θα πραγματοποιούσε άμεσα, είπε μεταξύ άλλων: «Απαλλάχτηκα από – μόνο ένα πριν από λίγα βράδια, αγοράζεις ένα σπίτι, έχουν βρύση στο σπίτι, Τζο, και η βρύση δεν βγάζει. Έχουν ένα σύστημα περιορισμού. Δεν μπορείς – σε περιοχές όπου έχεις τόσο νερό δεν ξέρουν τι να κάνουν γι’ αυτό. Έχεις μια κεφαλή στο ντουζ δεν, το ντουζ δεν, νομίζεις ότι δεν δουλεύει. Δουλεύει. Το νερό σταλάζει και αυτό δεν μου αρκεί…».  Σε άλλη περίπτωση δήλωσε: «Ξέρετε, κόψαμε τις τιμές των φαρμάκων 1200, 1300, 1400, 1500 τοις εκατό. Δεν εννοώ 50 τοις εκατό. Εννοώ 14-, 1500 τοις εκατό». Ο μέγιστος επιχειρηματίας αγνοεί ότι 100% μείωση αντιστοιχεί σε δωρεάν χορήγηση και ότι περαιτέρω μείωση συνεπάγεται ότι οι εταιρείες θα πληρώνουν τους ασθενείς για την προμήθεια φαρμάκων.     

Δεκάδες Αμερικανοί ψυχίατροι, ψυχολόγοι και ειδικοί της ψυχικής υγείας προειδοποίησαν στο βιβλίο, The Dangerous Case of Donald Trump (Η Επικίνδυνη Περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ), ότι η διανοητική κατάσταση του Προέδρου συνιστά «ξεκάθαρο κίνδυνο». Οι προσωπικοί του γιατροί διαβεβαιώνουν για το αντίθετο. Η πραγματικότητα όμως βοά. Ο άνθρωπος που ελέγχει χιλιάδες πυρηνικές κεφαλές και επηρεάζει τις ζωές όλων μας χάνει την επαφή του με την πραγματικότητα. Ο John Gartner, πρώην επίκουρος καθηγητής ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, είπε πρόσφατα: «Αυτά που βλέπουμε είναι κλασικά σημάδια άνοιας… έχει δυσκολία στην ολοκλήρωση μιας σκέψης και αυτό συνιστά τεράστια επιδείνωση».

Και όμως παίζει τον πλανήτη και την πλειοψηφία των ηγετών της ΕΕ στα χέρια του.

Ήταν μια ωραία συνάντηση ενηλίκων ηγετών των χωρών μελών του ΝΑΤΟ, οι οποίοι έκλειναν το γόνυ στον νταή της παρέας, τον Πρόεδρο Τραμπ. Ο Πρόεδρος είναι γνωστός για τη χυδαία γλώσσα και την εκδικητικότητά του. Έχει πει δημοσία για τις γυναίκες «Αρπάξτε τες από το …) και έχει αποκαλέσει χώρες της Αφρικής «Χώρες απόπατους» (σε ευγενική μετάφραση της λέξης “shithole”). Σε μια προεκλογική ομιλία είπε ότι αισθάνθηκε την ανάγκη να μιλήσει για τον παίκτη του γκολφ Πάλμερ του οποίου οι συμπαίκτες, όταν αντίκρυσαν τον ανδρισμό του στο ντους, αναφώνησαν: «Ω Θεέ μου, αυτό είναι απίστευτο».

Πρόεδρος έχει αποκαλέσει την κλιματική κρίση «μα@@@@@ς» και κατά την Washington Post, αυτός ο άνθρωπος στις δύο προεδρίες του έχει κάνει 30.573 ψευδείς δηλώσεις. Είναι αυτός που τώρα μας επιβάλλει να καταβάλλουμε το 5% του ΑΕΠ σε στρατιωτικές δαπάνες.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ, Ρούτε είπε ότι «Ο μπαμπάκας μερικές φορές πρέπει να χρησιμοποιεί σκληρή γλώσσα» αναφερόμενος στη φράση του Τραμπ σχετικά με το Ιράν και το Ισραήλ ότι δεν ξέρουν «τι διάολο τους γίνεται» (σε επίσης ευγενική μετάφραση του “what the fuck they’re doing”). Υποτίθεται ότι ο Ρούτε κολάκευε τον Τραμ για να τον φέρει στα νερά του, έστω και αν έπαιζε την όποια αξιοπρέπειά του. Ουσιαστικά έπαιζε την εξουσία και τις μηνιαίες αποδοχές του. Αλλά κάτι παρόμοιο έκαναν και οι υπόλοιποι ηγέτες με εξαίρεση τον Σάντσεθ της Ισπανίας, ο οποίος δεν δέχτηκε το 5% για τη χώρα του. Ο Τραμπ απείλησε με το γνωστό του εκφοβιστικό ύφος ότι οι Ισπανοί θα το πληρώσουν με οικονομικές κυρώσεις, κάτι πολύ δύσκολο αφού οι οικονομικές συμφωνίες γίνονται μέσω των Βρυξελλών.

Η διάσκεψη διήρκεσε μόνο ένα πρωινό με μια πολύ σύντομη ανακοίνωση, λόγω της περιορισμένης δυνατότητας συγκέντρωσης του Τραμπ. Και όλοι έφυγαν ευτυχείς έχοντας θωρακίσει την ασφάλεια των λαών τους. Ας δούμε αν αυτό ισχύει.
Προ ημερών δημοσιεύθηκε έρευνα του Conflict and Environment Observatory, σύμφωνα με την οποία οι νέοι εξοπλισμοί του ΝΑΤΟ θα προκαλούν ετησίως εκπομπές 200 εκατομμυρίων τόνων αερίων θερμοκηπίου, ίσες με τις διπλάσιες ετήσιες εκπομπές της Ελλάδας. Τα αέρια αυτά εκλύονται κατά την παραγωγή χάλυβα και αλουμινίου για τα οπλικά συστήματα και κατά τις ασκήσεις και τις μάχες που απαιτούν πετρέλαιο και κηροζίνη σε τεράστιες ποσότητες. Συνολικά, όλοι οι στρατοί παγκοσμίως συμβάλλουν με το 5,5% όλων των εκπομπών, σχεδόν ίσες με τις συνολικές εκπομπές των 27 της ΕΕ.

Η ασφάλεια μιας χώρας δεν είναι μόνο στρατιωτικού τύπου. Είναι κυρίως περιβαλλοντική και κοινωνική. Για παράδειγμα, η υπηρεσία Κοπέρνικος της ΕΕ ανακοίνωσε τον Απρίλιο ότι οι πλημμύρες και οι καταιγίδες του 2024 επηρέασαν αρνητικά 413.000 Ευρωπαίους. Το World Resources Institute τοποθέτησε τον Μάιο την Ελλάδα στη 19η θέση παγκοσμίως σχετικά με τον κίνδυνο ανεπάρκειας νερού. Έρευνα του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ που δημοσιεύθηκε τον Μάιο έδειξε ότι το 2024 σημειώθηκε ρεκόρ καταστροφής από φωτιές στα δάση. Χάθηκε δασική έκταση ίση με τη μισή Ελλάδα. Η οργάνωση Oceana προέβλεψε ότι μόνο τα πλαστικά από την Coca-Cola το 2030 θα φτάνουν ετησίως τα 602 εκατομμύρια κιλά. Όλα αυτά είναι τελείως ενδεικτικά.

Η αύξηση των στρατιωτικών δαπανών συνεπάγεται μείωση των δαπανών για την υγεία, την παιδεία, την κοινωνική πρόνοια, την εξάλειψη της φτώχειας και των ανισοτήτων και άλλα. Το ίδρυμα New Economics Foundation δημοσίευσε έκθεση προ ημερών σύμφωνα με την οποία οι χώρες της ΕΕ μέλη του ΝΑΤΟ θα πρέπει να αυξήσουν τις στρατιωτικές τους δαπάνες κατά 613 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως για να φθάσουν το 5%. Η Έκθεση τονίζει: «Η απαίτηση από τους πολίτες να σφίξουν τη ζώνη ενώ οι αμυντικές δαπάνες και τα κέρδη των επενδυτών όπλων καλπάζουν, υπονομεύει την κοινωνική ανθεκτικότητα στην οποία στηρίζεται η ασφάλεια».

Η Κομισιόν έχει υποσχεθεί απλούστευση των περιβαλλοντικών κανονισμών για τις επιχειρήσεις, καθυστέρησε για ένα έτος τον νόμο για την ανάσχεση της αποδάσωσης και ουσιαστικά ακύρωσε τον νόμο για την αποκατάσταση της φύσης. Κάντε το όπως ο Τραμπ.

Καμιά χώρα δεν είναι ασφαλής όταν ψήνεται από τους καύσωνες και πνίγεται από τις πλημμύρες, δεν έχει επαρκείς και καθαρούς υδατικούς πόρους, δεν έχει δημόσια υγεία για όλους, δεν επενδύει στην εξάλειψη της φτώχειας και τόσα άλλα, αλλά στηρίζει την ασφάλειά της μόνο στα όπλα. Σε έρευνα της ομάδας μου στο Πολυτεχνείο Κρήτης που δημοσιεύσαμε το 2018 για την κλιματική ασφάλεια παγκοσμίως, η Ελλάδα ήταν 23η μεταξύ των 27 χωρών της ΕΕ. Ελάχιστα ασφαλής. Τα νεότερα δεδομένα δεν δείχνουν βελτίωση.

Ο Τραμπ έμεινε ενθουσιασμένος από τη διαμονή του στο ολλανδικό βασιλικό παλάτι, ο Ρούτε ήταν όλο χαμόγελα που τα βρήκε με τον “daddy” και οι ηγέτες μας υποσχέθηκαν μερικά ακόμη δισεκατομμύρια στους κατασκευαστές όπλων για να μην στενοχωρήσουν τον πλανητάρχη. Ακόμη πασχίζω να καταλήξω πώς πρέπει να αισθανόμαστε εμείς οι υπόλοιποι.

Το Ισραήλ επιδίδεται στη γενοκτονία επειδή, μεταξύ άλλων, οι δυτικοί αδιαφορούν πλήρως και του προμηθεύουν οπλισμό

Σύμφωνα με τη δημόσια ραδιοφωνία των ΗΠΑ, NPR, «Κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, οι Ναζί αποκαλούσαν τους Εβραίους αρουραίους. Οι Χούτου που είχαν αναμιχθεί στη γενοκτονία των Τούτσι στη Ρουάντα αποκαλούσαν τους Τούτσι κατσαρίδες. Οι ιδιοκτήτες δούλων διά μέσου της Ιστορίας θεωρούσαν τους δούλους ζώα κατώτερα των ανθρώπων».

Σε ρεπορτάζ τής Le Monde διαβάζουμε, «Ο Γιοάβ Γκαλάντ, υπουργός άμυνας μέχρι την έξωσή του το 2024, δικαιολόγησε την πολιορκία [της Γάζας] λέγοντας: ‘Πολεμάμε ανθρώπινα ζώα και δρούμε ανάλογα’. Ο πρωθυπουργός Βενιαμίν Νετανιάχου από την πλευρά του τόνισε την αντίθεση ‘των υιών του φωτός’, που υφίστανται ‘τον βαρβαρισμό’ και ‘τον νόμο της ζούγκλας’». Όταν η άλλη πλευρά απαρτίζεται από υπανθρώπους, κάθε βιαιοπραγία εναντίον τους είναι καθήκον των «καλών» για να καθαρίσουν την κοινωνία από δαύτους.

Πρόσφατη έκθεση του ΟΗΕ κατέγραψε τη μεταχείριση Παλαιστινίων από τις ισραηλινές αρχές: «Τελείως γυμνοί, με δεμένα μάτια και με χειροπέδες και δεμένα πόδια για ώρες, ενώ οι Ισραηλινοί στρατιώτες τους πατούσαν τα κεφάλια και τα σώματα…»

Ο βασιλιάς Αμπντουλάχ της Ιορδανίας περιέγραψε την κατάσταση στη Γάζα σε ομιλία στον ΟΗΕ χωρίς να μασήσει τα λόγια του: «Αυτή η ισραηλινή κυβέρνηση έχει σκοτώσει περισσότερα παιδιά, περισσότερους δημοσιογράφους, περισσότερους εθελοντές και περισσότερο ιατρικό προσωπικό από οιονδήποτε άλλο πόλεμο στην πρόσφατη μνήμη».

Υπάρχουν όμως και οι εξαιρέσεις. Ο πρώην πρωθυπουργός του Ισραήλ, Εχούντ Όλμερτ δήλωσε πρόσφατα ότι αυτό που κάνει η χώρα του τώρα είναι «πολύ κοντά στο έγκλημα πολέμου» και «από κάθε άποψη αυτό είναι αποκρουστικό και αποτρόπαιο». Ενώ ένας εκπρόσωπος του ΟΗΕ είπε, «Είναι σημαντικό να αποκαλούμε μια γενοκτονία, γενοκτονία».

Η Γάζα ήταν ένα εξαιρετικά πυκνοκατοικημένο γκέτο 2,1 εκατομμυρίων ανθρώπων, που ζούσαν στην εξαθλίωση με καμιά ελπίδα βελτίωσης της ζωής τους. Ο ιδανικός χώρος για την ανάπτυξη εξτρεμισμού. Έμοιαζε με χύτρα ταχύτητας που αργά ή γρήγορα θα έσκαζε.

Τώρα πλέον είναι μια έρημος ερειπίων όπως το Στάλινγκραντ το 1942.

Στη Δυτική Όχθη τα πράγματα δεν είναι καλύτερα. Η κυβέρνηση του Ισραήλ στηρίζει ανοιχτά τους ακραίους εθνικιστές που εκδιώκουν ή δολοφονούν Παλαιστινίους για να κλέψουν τις περιουσίες και τη γη τους. Στόχος είναι η παγίωση της παράνομης προσάρτησης παλαιστινιακών εδαφών.

Οι σχέσεις της κυβέρνησης με τον νόμο δεν είναι οι καλύτερες. Ο ίδιος ο Νετανιάχου είναι υπόδικος για σειρά κατηγοριών, μεταξύ των οποίων δωροληψία. Ένας από τους υπουργούς της κυβέρνησης, ο Ιταμάρ Μπεν-Γκβιρ, έχει καταδικαστεί επανειλημμένα για υποστήριξη τρομοκρατικών οργανώσεων και ρατσισμό. Ένας από τους στόχους του είναι η κατάληψη του Όρους του Ναού και του τρίτου ιερότερου τόπου του Ισλάμ, του τεμένους Αλ-Άκσα στην Ιερουσαλήμ. Είχε κάποτε δηλώσει: "Το δικαίωμά μου, της συζύγου μου και των παιδιών μου να μετακινούμαστε στους δρόμους της Ιουδαίας και της Σαμάρειας [βιβλική ονομασία της Δυτικής Όχθης] είναι σημαντικότερο από εκείνο των Αράβων".

Ο ΟΗΕ έχει διαπιστώσει ότι «ένας στους πέντε κατοίκους της Γάζας – [σχεδόν] 500.000 – είναι αντιμέτωπος με λιμό» και «71.000 παιδιά και 17.000 μητέρες θα χρειαστούν επείγουσα ιατρική περίθαλψη λόγω ακραίου λιμού».

Το Ισραήλ επιδίδεται στη γενοκτονία επειδή, μεταξύ άλλων, οι δυτικοί αδιαφορούν πλήρως και του προμηθεύουν οπλισμό, υπάρχει ατιμωρησία και υπάρχει ένα αρχαίο βιβλίο που γράφτηκε πριν από 3000 χρόνια που λέει ότι αυτή η γη είναι μόνο γι’ αυτό. Ο καθηγητής των ανθρωπιστικών επιστημών και επιβιώσας του Ολοκαυτώματος, Έλι Βιζέλ, είχε πει κάποτε για να ερμηνεύσει τα ναζιστικά εγκλήματα ότι το αντίθετο της αγάπης δεν είναι το μίσος αλλά η αδιαφορία. Ακριβώς αυτό συμβαίνει σήμερα στον πολιτισμένο κόσμο. Και δεν μιλώ για την κυβέρνηση των δισεκατομμυριούχων αρνητών της κλιματικής αλλαγής και των εμβολιασμών των ΗΠΑ. Μιλώ για την Ευρώπη στην οποία βρίσκεται και η Ελλάδα.

Οι Παλαιστίνιοι επί δεκαετίες έχουν ελάχιστα δικαιώματα, απομονωμένοι πίσω από φράχτες και τοίχους, υφιστάμενοι εξευτελισμούς σε σημεία ελέγχου, βλέποντας τις περιουσίες τους να υφαρπάζονται χωρίς ελπίδα δικαιοσύνης. Αυτή η κατάσταση είναι μη βιώσιμη. Η μόνη λύση είναι η ειλικρινής προσέγγιση στο πλαίσιο δύο ανεξάρτητων κρατών μέσα από αμοιβαίες υποχωρήσεις. Οτιδήποτε άλλο διαιωνίζει τον εξτρεμισμό και τη βία.

Τα έθνη ποτέ δεν δημιουργούνται με βάση την ηθική αλλά την ισχύ. Η Ιστορία όμως που γράφουν μετέπειτα είναι σχεδόν πάντα αποστειρωμένη, γεμάτη αυταπάτες και διαστρεβλώσεις του φυλετισμού. Η ανθρωπότητα απαρτίζεται από εμάς τους καλούς και τους άλλους τους κακούς που επιζητούν την καταστροφή μας. Χειρότερος τρόπος γραφής και καλύτερη συνταγή μίσους και γκρεμίσματος δεν υπάρχει.

Ο Αισχύλος το συνόψισε στο έργο του, Πέρσαι: «Η αλαζονεία όταν ωριμάσει / καρπίζει της απώλειας το στάχυ / απ' όπου θερίζει καρπούς γεμάτους δάκρυα».